Żuraw. Miasto na Górnym Śląsku Żuraw. Miasto na Górnym Śląsku

Na zdjęciu po prawej: Fragment polskiej mapy sztabowej wydanej przez Instytut Wojskowo-Geograficzny w Warszawie, 1921.

Tomasz Górecki, Muzeum Miejskie w Żorach

Dokładnie taka jest bowiem nazwa naszego miasta na wydawanych w XIX i na początku XX wieku polskich mapach. Przykładem chociażby „Mapa Galicyi” wydana we Lwowie przez wydawnictwo Księgarnia Polska. Za granicą monarchii habsburskiej, na zachód od (poprawnie napisanych) Pszczyny i Mikołowa, W miejscu, gdzie dziś możemy znaleźć nazwę Żory, znajdziemy właśnie, ni mniej ni więcej tylko … Żóraw. Dokładnie taką samą nazwę można też dostrzec na wydanej już w odrodzonej Polsce, w 1921 roku, wojskowej mapie sztabowej w skali 1:100 000. Na karcie 520 prezentującej ziemie, które potem weszły w skład powiatu rybnickiego, nie ma Żor. Jest Żóraw. Jeżeli ta mapa trafiła, wraz z inną pomocą wojskową, do śląskich powstańców, to musieli się zdziwić…

Skąd taka nazwa? Od połowy XIX wieku wśród Polaków żyjących pod zaborami budzi się ciekawość historii i geografii nie tylko terenów dawnej Rzeczypospolitej, ale i terenów sąsiednich, które w skład państwa polskiego przestały wchodzić znacznie wcześniej niż w epoce rozbiorów. Oczywiście szukano przy tym ich dawnych nazw, które oddawałyby ich słowiański, polski charakter. Tak właśnie było z Żorami. W tym czasie na każdej niemieckiej mapie, w urzędowych pismach i prasie miasto nasze funkcjonowało jako Sohrau. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” wydawany w Warszawie od 1880 roku podaje jednak: „Żary, niekiedy Żóraw, niem. Sohrau in Oberschlesien, miasto nad rzeką Rudą […] przy trakcie z Rybnika do Pszczyny […]”.

Fragment mapy Galicyi wydanej przez Księgarnię Polską we Lwowie.

O ile przetłumaczenie Sohrau na Żary, wydaje się oczywiste, skąd jednak „Żuraw”. Okazuje się, że polscy autorzy słownika sięgnęli do… opracowań niemieckich. Na przykład Felix Triest w wydanym w  1865 roku we Wrocławiu „Topografisches Handbuch von Oberschlesien, kiedy opisuje Żory (a właściwie Sohrau) stwierdza: „In der verschidenen Urkunden wird Sohrau einmal Żoraw, dann Żora und auch Sora genant” [W rozmaitych czasach Żory były nazywane Żoraw, następnie Żora a także Sora]. Niemiecki autor podaje pisownię nazwy miasta pochodzącą z zachowanych dokumentów pisanych pierwotnie po łacinie, następnie zaś w języku czeskim i na końcu w niemieckim. Od siebie możemy dodać także, iż Żory nazywane  bywały także Szor, Soraw, Zoraw, Zarii a także Sari. Nazwa łacińska, która stanowiła transkrypcję nazwy miejscowości używanej przez ludność, stworzona przez średniowiecznego kancelistę na potrzeby książęcego dokumentu mówiącego o decyzji przekształcenia  wsi w miasto, była przez następne stulecia dość swobodnie traktowana w kolejnych dokumentach. Od zapisu Soraw, Zoraw, do polskiego „Żurawia” jest już całkiem blisko, choć oczywiście z faktyczną etymologią nazwy Żor nie ma nic wspólnego.

W Słowniczku nazw miejscowości, wsi, miast, miasteczek, gór, rzek itd. przemianowanych po niemiecku, 1889.

Fragment odpisu urzędowego dziennika Komisji Międzysojuszniczej Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku w Opolu nr 21, Katowice, 1932.

Na szczęście dla żorzan przyzwyczajonych, że co prawda oficjalnie mieszkają w Sohrau, ale jak godajom po swojymu, to som ze Żor, nazwa „Żuraw’ się nie przyjęła. Na szczęście nazwa Żory funkcjonowała także w świadomości polskich badaczy. Już w 1889 roku, obok nazwy Sohrau i tłumaczenia Żarów pojawia się określenie Żychory, będące chyba próbą oddania w tej formie pisowni specyfiki śląskiej intonacji. Taki zapis znaleźć można w „Słowniczku nazw miejscowości, wsi, miast, miasteczek, gór, rzek itd. przemianowanych po niemiecku”. Natomiast 30 lat później, na mapach obszaru plebiscytowego nazwa Sohrau została przetłumaczona jako Żary, podczas gdy w „Journal Officiel de Haute Silesie”, czyli urzędowym dzienniku Komisji Międzysojuszniczej Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku w Opolu, obok niemieckiej nazwy Sohrau, wpisano już nazwę Żory, która oficjalnie została przyjęta w spisie nazw miejscowości Województwa Śląskiego zawartego w dzienniku Ustaw Śląskich z 1922 roku.

 

Bibliografia:

F. Sulimierski, B. Chlebowski, J. Krzywicki i W. Walewski (red.): Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1-15. Warszawa: 1880-1902.

Triest F. Topografisches Handbuch von Oberschlesien, Breslau  1865.

Herrich A.: Mapa Galicyi, Lwów, Bdw

Instytut Wojskowo – Geograficzny: 520. Rybnik, Warszawa, 1921

Odpis urzędowego dziennika Komisji Międzysojuszniczej Rządzącej i Plebiscytowej na Górnym Śląsku w Opolu nr 21, Katowice, 1932

Dziennik Ustaw Śląskich nr 13, Katowice 1922

Słowniczek nazw miejscowości, wsi, miast, miasteczek, gór, rzek itd. przemianowanych po niemiecku, Bmw, 1889