Powstańcze życiorysy Powstańcze życiorysy

Na zdjęciu powyżej: Jedna z kompanii powstańczego pułku żorskiego, prawdopodobnie ochotnicy ze Śląska Cieszyńskiego.

Paweł Hanslik
Kupiec i działacz narodowy, właściciel słynnej restauracji Ul przy Rynku w Żorach, którą nabył w 1918 roku, na wyposażeniu której znajdował się pierwszy w mieście i przez długi czas jedyny odbiornik radiowy.  Odegrał znaczącą rolę w polskim życiu narodowym na Śląsku.

Urodził się w 1856, ale w Żorach zamieszkał 1904 roku. Dwa lata później ożenił się z Anną Rojek – późniejszą działaczką żorskiego Stowarzyszenia Pań Miłosierdzia św. Wincentego á Paulo i zarządu Katolickiego Towarzystwa Polek. Był współzałożycielem „Górnoślązaka” – dziennika wydawanego w Katowicach w latach 1901-1933 – od 1922 roku organu prasowego Chrześcijańskiej Demokracji. W 1903 kandydował do Reichstagu. Współpracował z Wojciechem Korfantym. Był członkiem Polskiego Komitetu Plebiscytowego w Żorach. W okresie międzywojennym działał w Chrześcijańskiej Demokracji i z jej ramienia przez kilka lat przewodniczył Radzie Miejskiej w Żorach. Zmarł w 1928.

Julian Samulowski

Od 22 lutego do 20 sierpnia 1919 roku przebywał w więzieniu w Brzegu, do którego trafił po tym jak wraz ze swoim szwagrem – Bonifacym Bałdykiem, ówczesnym prezesem Towarzystwa Śpiewaczego „Feniks” – wtargnęli na zebranie niemieckiej organizacji Verband Schutze Oberschlesiens, na którym wywołali bójkę.

Urodził się w Gietrzwałdzie w 1890 roku w rodzinie jedynego na Warmii księgarza polskiego, założyciela Gazety Olsztyńskiej. Zmarł w obozie w Mauthausen–Gusen, w wieku 50 lat. Kształcił się w szkole muzycznej w Świętej Lipce, a następnie w konserwatorium w Berlinie. Był uczniem Feliksa Nowowiejskiego. Po ukończeniu studiów w 1913 przyjechał na Śląsk – z Mikołowa pochodziła jego mama, ale pracę jeszcze w tym samym roku dostał w Żorach. Został tu organistą i dyrygentem chóru kościelnego.  Tu też poznał swoją przyszłą żonę, Gertrudę. I wojnę, powołany do wojska, spędził na froncie. W 1919 po powrocie do Żor został dyrygentem chóru TŚ „Feniks”. Jesienią 1919 roku wyjechał na Warmię, gdzie wziął udział w reaktywowaniu Towarzystwa Ludowego. Następnie uczestniczył w kursie dla agitatorów plebiscytowych w Warszawie. Zaangażowany się w działalność na rzecz rozwoju ruchu śpiewaczego zorganizował m.in. pierwszy kurs chórmistrzów – w Bytomiu, a w 1921 został powołany na stanowisko dyrygenta orkiestry plebiscytowej.  Po III powstaniu, w którym brał udział, podjął pracę w Dyrekcji Kolei Państwowych w Katowicach jako kapelmistrz, a następnie w Królewskiej Hucie w Chorzowie jako organista. Był też dyrygentem orkiestry kopalni Knurów. Jako dyrektor artystyczny Związku Śląskich Kół Śpiewaczych zainicjował jego działalność wydawniczą i powstanie Śląskiej Biblioteki Muzycznej. Uczył też muzyki w gimnazjum w Rybniku. Do wybuchu II wojny dyrygował żorskim chórem „Feniks”.

Nikodem Sobik

Za udział w powstaniach śląskich odznaczony został Krzyżem Virtuti Militari przez samego Marszałka Piłsudskiego na Rynku w Rybniku w 1922 roku.

Urodził się 15 listopada 1894 w Rowniu, w 9-osobowej rodzinie w niewiekim gospodarstwie rolnym. Swoją pierwszą pracę podjął mając 16 lat w hucie „Silesia” w Paruszowcu – dzisiaj dzielnicy Rybnika. Krótko potem trafił do Turyngii, gdzie znalazł pracę w jednej z hut. W 1914 wcielono go do armii niemieckiej. W czasie I wojny światowej walczył na froncie zachodnim jako artylerzysta. Po powrocie w 1918 został jednym z głównych przywódców Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska w powiecie rybnickim. Uczestniczył w walkach I powstania m.in. w Gołkowicach i Godowie. Po wybuchu II powstania został aresztowany w Rybniku i osadzony w więzieniu w Raciborzu, po czym uwolniony dopiero w wyniku protestu komisji alianckiej w Opolu. W III powstaniu był dowódcą II batalionu w pułku żorskim, z którym stoczył ciężki bój m.in. o Rybnik, Bierawę i Stare Kożle, a następnie na linii Odry. Po zakończeniu służby wojskowej zamieszkał w Rybniku. W okresie międzywojennym prowadził tam swoje przedsiębiorstwo transportowe. Pełnił też funkcję komendanta Powiatowego Związku Powstańców Śląskich – Niemcy wpisali go do swojej księgi gończej Sonderfahndungsbuch Polen. Był znany ze swojego poczucia humoru – jego dwa psy rasy Bernardyn nosiły imiona Adolf i Hitler. „Niemcy rybniccy otruli jednego z nich – czytamy w książce „Żołnierze III Powstania Śląskiego" Jana Delowicza – „a drugiego uderzyli tak silnie, że utworzył się wielki ropniak, co wymagało wizyty u weterynarza. By uchronić zwierzę przed kolejnymi atakami Nikodem oddał je właścicielowi Hotelu Polskiego.” Za znieważenie fuhrera musiał tłumaczyć się przed wojewodą śląskim. Jego zdjęcie „wraz z fotografiami siedmiu innych „najbardziej zajadłych Polaków” – pisze dalej Jan Delowicz – „umieszczono w automatach na dworcach kolejowych w Bytomiu, Gliwicach, a nawet w Berlinie. Za parę fenigów każdy Niemiec mógł kupić fotografie największych wrogów Rzeszy. W 1939 roku organizował Ochotnicze Oddziały Powstańcze na terenie Rybnika. W wojnie obronnej 1939 roku uczestniczył w stopniu kapitana Wojska Polskiego. Jego szlak bojowy prowadził od Mikołowa przez Sandomierz, Rozwadów po Tomaszów Lubelski. Uniknął niewoli niemieckiej, bo przedostał się do Lwowa, ale tam aresztowany został przez Rosjan. Stamtąd trafił do obozu w Starobielsku. Zmarł w wieku 46 lat – został zamordowany w 1940 roku przez NKWD w Charkowie (ZSRR).

Józef Wyrobek

W 1912 roku założył w Żorach Towarzystwo Górnośląskiej Młodzieży Ludowej, a w 1913 z inicjatywy Towarzystwa Czytelni Ludowych otworzył w domu rodziców pierwszą w Żorach polską bibliotekę, która przetrwała do 1922 roku.

W Żorach zamieszkał wraz z rodziną w 1904 roku w wieku 12 lat. Urodził się w Rydułtowicach koło Pszczyny. Był jednym z inicjatorów założenia Towarzystwa Śpiewaczego „Feniks” i założycielem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Najpierw jednak, w 1906, zaraz po ukończeniu szkoły podstawowej zaczął uczyć się zawodu formierza w Hucie Pawła. Do 1909 roku prowadził jednocześnie żorski oddział bytomskiego wydawnictwa „Katolik” i kolportował polską prasę, kalendarze i zeszytowe powieści.  W 1907 roku uległ ciężkiemu wypadkowi i musiał zmienić pracę, którą na krótko znalazł w Hucie Silesia w Paruszowcu. W 1911 podjął pracę w kopalni „Chwałowice”, z której został zwolniony za udział w strajku, po czym po wielu staraniach przyjął się do pracy w kopalni „Dębieńsko”. W czasie I wojny światowej powołano go do armii niemieckiej, wysłano na front do Francji, a potem do Serbii i Macedonii. W 1917 został zwolniony z wojska i do końca wojny pracował na „Dębieńsku”. W grudniu 1918 w Polskiej Radzie Ludowej powierzono mu stanowisko sekretarza. Wziął też udział w obradach Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu jako poseł z Żor.  Pod koniec roku otworzył przy Rynku pierwszą w Żorach księgarnię polską. W lutym następnego roku w Polskiej Organizacji Wojskowej został komendantem Żor i okolicy. Po pół roku za swoją działalność, aresztowany przez Grentzschutz, trafił do więzienia najpierw w Żorach, potem w Raciborzu. Przed sądem stanął 30 września 1919 roku, wyrok brzmiał – 6 miesięcy więzienia, ale wyszedł na mocy amnestii 1 listopada. W III powstaniu pełnił funkcję komendanta placu na miasto Żory. Obecny był na Rynku w Żorach 4 lipca 1922, kiedy to w imieniu mieszkańców witał w mieście generała Stanisława Szeptyckiego, Wojciecha Korfantego i Józefa Rymera, którzy dokonali symbolicznego połączenia Żor z Macierzą. W 1927 roku utworzono tu pierwszą Spółdzielnię Oszczędnościowo-Pożyczkową, Józef Wyrobek został dyrektorem jej zarządu. Spółdzielnia wkrótce przyjęła nazwę Bank Ludowy w Żorach. Gdy wybuchła II wojna, w obawie przed represjami wyjechał z Żor i tułał się aż do wyzwolenia. Gdy wrócił, już 5 sierpnia 1945 roku reaktywował Bank (Spółdzielczy), którego do 1962 roku był prezesem. Zmarł w 1975.